ბუნებით გამორჩეული, მაგრამ ეკოტურისტულ რუკაზე უჩინარი — ხობი
ხობის მუნიციპალიტეტი მდინარის პირას გაშლილი და მრავალფეროვანი ბუნებით გამორჩეული დასახლებაა. თუმცა, აქ ჩრდილში რჩება ეკოტურიზმის პოტენციალი — მდინარე ხობისა და მიმდებარე ჭალების სივრცეები, სადაც ვიზიტორებს შეუძლიათ ადგილობრივი ღირშესანიშნაობების ნახვა, კულტურის გაცნობა და ნატურალური პროდუქტის დაგემოვნება.
გაეროს განვითარების პროგრამის (UNDP) და დანიის მთავრობის მხარდაჭერით, ჩვენ მოსახლეობას ხობში, ბაზარში შევხვდით, მათი ინტერესები და ხედვები მოვისმინეთ და გავიგეთ, თუ რა მიმართულებით ისურვებდნენ მუნიციპალიტეტში ეკოტურიზმის განვითარებას, რაც თავის მხრივ მათ ეკონომიკურ განვითარებაზეც აისახება.
როგორც ერთ-ერთი მცხოვრები გვეუბნება, ხობში აქვთ ტყე-პარკი, სადაც შესაძლებელია ფრინველებისა და შვლების მოშინაურება.
აქ მცხოვრებლები გვეუბნებიან, რომ ისინი ხშირად პაპანწყვილის ტბას და ე.წ. ჭყაიას ტყეს სტუმრობენ, რომელიც სოფელ ხეთასთან მდებარეობს და ხობიდან დაახლოებით 7 კილომეტრის დისტანციაზეა.
მათივე თქმით, ადგილობრივებმა ტერიტორია ეკოტურისტული ლოკაციის ნაწილად უკვე აქციეს.
გარდა ამისა, შეხვედრაზე, რომელიც ჟურნალისტიკის რესურსცენტრის (JRC) ორგანიზებით ხობსა და ფოთში გაიმართა და რომელსაც სხვადასხვა სექტორის — ბიზნესის, სამოქალაქო და აკადემიური წრეების წარმომადგენლები ესწრებოდნენ, ითქვა, რომ „მწვანე განვითარება“ მხოლოდ გარემოს დაცვა არ არის — ის ეკონომიკური და სოციალური პროგრესის აუცილებელი ნაწილია.
სწორედ ამიტომ, ადგილობრივი ეკოსისტემების მართვაში მნიშვნელოვანია კერძო სექტორის, ახალგაზრდებისა და გადაწყვეტილების მიმღები პირების ერთიანი ჩართულობა. ეს შეხვედრა იყო ერთგვარი გზამკვლევი, რომელზეც დაისვა მთავარი კითხვა: როგორ ვაქციოთ ფოთი და ხობი მწვანე ცვლილების ლიდერებად დასავლეთ საქართველოში?
რა პოტენციალი აქვს ხობს?
ბუნებრივი რესურსები და ეკოტურიზმის პოტენციალი
- კოლხეთის ეროვნული პარკის ნაწილი
ხობის მუნიციპალიტეტი შედის კოლხეთის ეროვნული პარკის საზღვრებში — ეს არის Ramsar-ის სტანდარტების შესაბამისი დაცული ტბიანი და ტყიანი ტერიტორია, რომელიც 2021 წელს UNESCO-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შევიდა. - ბიომრავალფეროვნება
კოლხეთის ტყეები იკავებენ დიდ ტერიტორიას და მრავალრიცხოვანია სხვადასხვა სახეობის მცენარეული ფლორითა და ფაუნით, რაც ეკოტურიზმისთვის იდეალურ პირობებს ქმნის. - წყლისა და გეოლოგიური რესურსები
რეგიონში არის მდინარეები და ტბები. აქვე მდებარეობს კოლხეთის ბორცვებით დაფარული დაბლობი, სადაც შესაძლებელია ზოოპარკის ტურისტული და ბუნების მონიტორინგის ტურების შექმნა.
კულტურული და ისტორიული რესურსები
- ხობის მონასტერი (ნოჯიხევის ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის მიძინების სახელობის)
XIII–XIV საუკუნის დედათა მონასტერი, სადაც ინახებოდა ღვთისმშობლის კვართი და სხვადასხვა წმინდა არტეფაქტი. - არქეოლოგიური და ისტორიული ძეგლები
მუნიციპალიტეტში დაცულია კოლხური ნამოსახლარების ნაშთები (ხეთაში, ჭალადიდში), რამდენიმე ციხე და ეკლესია — ზემო ბიის, ჯეგეთის, ჯახუთის და სხვა, რომლებიც იდეალურია კულტურული ტურიზმისთვის. ზოგიერთი მათგანი პიკნიკის ადგილებსა და ცხენებით გასეირნების მარშრუტებს მოიცავს.
აგროტურიზმი და კვება
ხობის მუნიციპალიტეტში ტურისტებს შეუძლიათ მონაწილეობა მიიღონ ადგილობრივ ფერმებში სასოფლო-სამეურნეო სამუშაოებში, სოფლად გასეირნებაში, აგრარულ ფესტივალებში და გასინჯონ ადგილობრივი პროდუქტები, მათ შორის ყველი, თაფლი, ფერმერული სოუსები, ლობიო და სუვენირული წვენები. ეს უზრუნველყოფს კულტურული გამოცდილების მიღებას და რეგიონის გურმანული ტრადიციების გაცნობას.
ასევე, ხეთის ადმინისტრაციული ერთეულის ტერიტორია ცნობილია, როგორც მანდარინის კულტივაციის მნიშვნელოვანი რეგიონი იმერეთში. მანდარინი მიეკუთვნება ადგილობრივ აგრარულ პროდუქტებს, რომელიც ფართოდ გამოიყენება როგორც შიდა ბაზარზე, ასევე ექსპორტზე. საქართველოს აგრარულ სამმართველოს მონაცემებით, ხეთში მანდარინის პლანტაციები ყოველწლიურად უზრუნველყოფს მაღალი ხარისხის ნაყოფს, რაც ასევე წარმოადგენს მნიშვნელოვან ტურისტულ პროდუქტს აგროტურიზმისთვის, რადგან ვიზიტორებს შეუძლიათ პირდაპირ მონაწილეობა მიიღონ პლანტაციებში მუშაობაში და პროდუქტის შემოწმება-გასინჯვაში.
ხობის მუნიციპალიტეტში ეკოტურიზმის განვითარების შესახებ სტრატეგია არცერთ საჯარო წყაროში მითითებული არ არის. ასევე, არ იძებნება მუნიციპალიტეტში ეკოტურიზმის განვითარების ცალკეული პროგრამა. ჩვენ ინფორმაციის დასაზუსტებლად ხობის მერიისგან საჯარო ინფორმაცია უკვე გამოვითხოვეთ.
უწყებიდან მიღებული საჯარო ინფორმაციის მიხედვით, მიმდინარეობს „ხობის მუნიციპალიტეტის ეკოტურიზმის განვითარების გეგმაზე“ მუშაობა, რომელიც კოლხეთის ეროვნული პარკისა და მიმდებარე ტერიტორიის ეკოტურიზმის განვითარების ხედვისა და სამოქმედო გეგმის შედგენას გულისხმობს.
როგორია რეალურად არსებული პოტენციალი და გამოწვევები?
- GEA-ს (საქართველოს ეკოტურიზმის ასოციაციის) ეკოტურიზმის კვლევა (2024–2025)
ხობის პოტენციალი გაანალიზებულია GEA-ს ეკოტურიზმის კვლევაში, სადაც განხილულია ეკოტურიზმის განვითარების შესაძლებლობები კოლხეთის ეროვნული პარკის მიმდებარე მუნიციპალიტეტებში. კვლევამ გამოკვეთა როგორც ძლიერი მხარეები, ისე გამოწვევები: სერვისების ფრაგმენტაცია, ინფრასტრუქტურის არასაკმარისი დონე, დაბალი საერთაშორისო ხილვადობა და მედიატორობის ნაკლებობა. - ადგილობრივი განვითარების გეგმები
ჩამოყალიბებულია საზოგადოების განვითარების სტრუქტურები, სადაც ეკოტურიზმი მოხსენიებულია, როგორც პრიორიტეტული მიმართულება, განსაკუთრებით სოფლის მოსახლეობის, ქალებისა და ახალგაზრდების ჩართვით. - პოტენციალი და გამოწვევები
ხობის მუნიციპალიტეტის ეკოტურიზმის პოტენციალი გაანალიზებულია საქართველოს ეკოტურიზმის ასოციაციის (GEA — Georgian Ecotourism Association) მიერ ჩატარებულ ეკოტურიზმის კვლევაში (2024–2025), რომელიც კოლხეთის ეროვნული პარკის მიმდებარე მუნიციპალიტეტების განვითარების შესაძლებლობებს ეხება. კვლევის მიხედვით, ხობი გამოირჩევა მდიდარი ბუნებრივი ლანდშაფტებით, კოლხური ტყეების ეკოსისტემით, მდინარეებისა და ჭარბტენიანი ზონების სიახლოვით, რაც ქმნის ეკოტურიზმის განვითარების მნიშვნელოვან პოტენციალს. - მიუხედავად არსებული რესურსებისა, კვლევამ გამოკვეთა მრავალი სისტემური და პრაქტიკული გამოწვევა, რომლებიც ზღუდავს ეკოტურიზმის სრულფასოვან განვითარებას ხობის მუნიციპალიტეტში. ერთ-ერთ მთავარ პრობლემად დასახელებულია ტურისტული სერვისების ფრაგმენტაცია და სუსტი კოორდინაცია ადგილობრივ მეწარმეებს, მუნიციპალიტეტსა და დაცულ ტერიტორიებს შორის. ინფრასტრუქტურის არასაკმარისი დონე, მათ შორის გზების მდგომარეობა, ტურისტული ნიშნულების, საინფორმაციო დაფებისა და ვიზიტორთა სერვისების ნაკლებობა, მნიშვნელოვნად ამცირებს რეგიონის ხელმისაწვდომობასა და მიმზიდველობას.
- კვლევა ასევე მიუთითებს მედიატორობის ნაკლებობაზე, რაც გულისხმობს ცენტრალური საკოორდინაციო რგოლის არარსებობას, რომელიც დააკავშირებდა ტურისტებსა და ადგილობრივ ეკოტურისტულ სერვისებს. ამის შედეგად არსებული ტურისტული რესურსები და ინიციატივები ფრაგმენტირებულად ფუნქციონირებს და ვერ ყალიბდება შეკრულ, კონკურენტუნარიან ეკოტურისტულ პროდუქტად.
- დამატებით გამოწვევად რჩება ადგილობრივი მოსახლეობის შეზღუდული ცოდნა ეკოტურიზმის სტანდარტებისა და სერვისების ხარისხის მართვის მიმართულებით, რაც ართულებს ბაზარზე ორიენტირებული ტურისტული შეთავაზებების შექმნას. პრობლემურია ასევე დაბალი საერთაშორისო და შიდა ხილვადობა, სუსტი მარკეტინგული კომუნიკაცია და ბრენდინგის არარსებობა, რის გამოც ხობი ნაკლებად არის წარმოდგენილი ეკოტურისტულ რუკებზე.
- ამ ყველაფერს ემატება ფინანსურ რესურსებზე შეზღუდული წვდომა, ინვესტიციების სიმცირე და ახალგაზრდებისა და ქალების ეკონომიკური ჩართულობის დაბალი დონე პრაქტიკულ ტურისტულ საქმიანობაში. მიუხედავად იმისა, რომ ადგილობრივი განვითარების გეგმებში ეკოტურიზმი განსაზღვრულია, როგორც ერთ-ერთი პრიორიტეტული მიმართულება, განსაკუთრებით სოფლის მოსახლეობის, ქალებისა და ახალგაზრდების გაძლიერების კონტექსტში, აღნიშნული ხედვების რეალიზაცია საჭიროებს მიზნობრივ პოლიტიკას, ინსტიტუციურ მხარდაჭერას და ეფექტიან სამოქმედო მექანიზმებს.
საქართველოში ეკოტურიზმი ჯერ კიდევ განვითარების საწყის ეტაპზეა, თუმცა მისი პოტენციალი განსაკუთრებით მაღალია, მათ შორის ხობშიც.
2023 წელს, საქართველოს ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაციის მონაცემებით, ეკოტურიზმის წილი საერთო ტურისტულ შემოსავლებში მხოლოდ 9.6% იყო, რაც საქართველოში ეკოტურიზმის ნაკლებად ათვისებულ მიმართულებაზე მიუთითებს.
მსოფლიო ბანკის შეფასებით, საქართველო ეკოტურიზმის განვითარების თვალსაზრისით ერთ-ერთი ყველაზე პერსპექტიული ქვეყანაა, თუმცა ამავე წყაროს ცნობით, სოფლის მეურნეობასა და ტურიზმზე კომბინირებული დასაქმება რეგიონში 15%-ზე ნაკლებია.
საქართველოს „ეკოტურიზმის ადმინისტრაციის“ ხელმძღვანელი ნატალია ბახტაძე ხობში ეკოტურიზმის განვითარების პოტენციალზე და მასთან დაკავშირებულ გამოწვევებზე გვესაუბრება.
ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაციის სტატისტიკის მიხედვით, საქართველოს 2024 წლის განმავლობაში ტურისტული მიზნით 5 მილიონზე მეტი ვიზიტორი ეწვია, ხოლო იმავე წლის პირველ 6 თვეში ქვეყანა 2 300 000-ზე მეტმა ვიზიტორმა მოინახულა, რაც წინა წლის ანალოგიურ პერიოდთან შედარებით ზრდას აჩვენებს.
რამდენი ვიზიტორი ჰყავდა ფოთისა და ხობის მუნიციპალიტეტებს 2024 წელს და როგორია სახელმწიფოს როლი რეგიონში ტურიზმის განვითარების კუთხით? ჩვენ ამ კითხვებით ტურიზმის ეროვნულ ადმინისტრაციასთან დაკავშირებას ვცადეთ, თუმცა უწყებაში ჩვენს ზარებს არ პასუხობენ.
რა არის ეკოტურიზმი?
ეკოტურიზმი ეფუძნება ბუნებრივი გარემოს დაფასებას, მისი შენარჩუნების საჭიროებას და ადგილობრივი მოსახლეობის ჩართულობას. ეს ტურიზმის მოდელი ტურისტებს სთავაზობს არა მხოლოდ დასვენებასა და ლამაზ ლანდშაფტებთან კონტაქტს, არამედ ცოდნას იმ გარემოს შესახებ, სადაც ისინი იმყოფებიან.
ხობის მუნიციპალიტეტში ეკოტურიზმის პოტენციალს ქმნის:
· კოლხეთის ეროვნული პარკის უნიკალური ჭარბტენიანი ეკოსისტემები;
· მდინარე ხობისწყალი და მიმდებარე ტყე-ველები;
· სხვადასხვა ეკომარშრუტის განვითარების შესაძლებლობა (ნაოსნობა, ლაშქრობა, ფრინველებზე დაკვირვება);
· სოფლის მეურნეობის, მეფუტკრეობის, მევენახეობისა და თევზაობის ტრადიციებზე დაფუძნებული ტურები;
· ადგილობრივ თემებში ოჯახური ტიპის სასტუმროები და სახელოსნოები.
ეკოტურიზმი ხელს უწყობს ადგილობრივი მოსახლეობის შემოსავლის ზრდას, მცირე ბიზნესების განვითარებას და ბუნებრივი გარემოს შენარჩუნებას. მისი მომხმარებელი, როგორც წესი, არის ბუნებაზე და ავთენტურ გამოცდილებაზე ორიენტირებული ტურისტი, რომელიც იყენებს ადგილობრივ სერვისებს და ნაკლებ ზეწოლას ახდენს გარემოზე.
ეკოტურიზმი ითვლება მდგრად ალტერნატივად მასობრივი ტურიზმისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ ხობში მასობრივი ტურიზმის საფრთხე ამ ეტაპზე მწვავედ არ დგას, ეკოტურიზმის განვითარება თავიდანვე ქმნის დაბალანსებული და გრძელვადიანი განვითარების საფუძველს.
