ბიზნესის გაფართოებული ვალდებულება: რატომ აღარ ჰყოფნის კომპანიას მხოლოდ მოგება?

ბიზნესის გაფართოებული ვალდებულება: რატომ აღარ ჰყოფნის კომპანიას მხოლოდ მოგება?

თანამედროვე ეკონომიკურ სისტემაში ბიზნესის როლი დიდწილად გასცდა მხოლოდ მოგების მიღებისა და გადასახადების გადახდის ფუნქციას. ის განიხილება როგორც საზოგადოებრივი პროცესის შემოქმედი და გავლენიანი მოთამაშე, რომელიც აგებს პასუხს არა მხოლოდ საკუთარ პარტნიორებზე და აქციონერებზე, არამედ საზოგადოებაზე, გარემოზე და მომავალ თაობებზე.

სპეციალისტები ამ მიდგომას ხშირად მოიხსენიებენ როგორც ბიზნესის გაფართოებული ვალდებულების კონცეფციას, რომელიც გულისხმობს, რომ ბიზნესი, როგორც სოციალური სისტემა, ვალდებულია პასუხისმგებლობით მიუდგეს იმ ზემოქმედებას, რასაც მისი საქმიანობა იწვევს.

ეთიკა და სამართალი: სად მთავრდება კანონი და იწყება პასუხისმგებლობა?

საქართველოში, ისევე როგორც სხვა განვითარებად ქვეყნებში, ბიზნესს აქვს სამართლებრივი ვალდებულებები — გადაიხადოს გადასახადები, დაიცვას შრომის კოდექსი, უზრუნველყოს პროდუქტის უსაფრთხოება. თუმცა, ხშირად იქმნება სიტუაცია, როცა სამართლებრივი მინიმუმი არ ჰყოფნის საზოგადოების ინტერესების დასაცავად.

მაგალითად, ქარხნის მიერ მდინარეში ჩაშვებული ქიმიური ნარჩენი შესაძლოა არ არღვევდეს კონკრეტულ სტანდარტს, მაგრამ აყენებდეს ზიანს ეკოსისტემასა და ადგილობრივ მოსახლეობას. ასეთ შემთხვევაში, კითხვად რჩება: მოიქცა თუ არა ბიზნესი პასუხისმგებლიანად, თუნდაც კანონის ფარგლებში მოქმედებდა?

სოციალური პასუხისმგებლობა — ფორმალური თუ რეალური?

ბევრი კომპანია დღეს ახმაურებს საკუთარ „კორპორატიულ სოციალურ პასუხისმგებლობას“ (CSR), თუმცა ეს ხშირად რჩება ზედაპირულ კამპანიად. რეალურ დონეზე, ბევრი კომპანია კვლავ არ სთავაზობს დასაქმებულებს მინიმალურ სოციალურ გარანტიებს — ჯანმრთელობის დაზღვევას, უსაფრთხო შრომის პირობებს, თანაბარ შესაძლებლობებს. ეს განსაკუთრებით თვალსაჩინოა დისტრიბუციისა და კურიერული მომსახურების სექტორში, სადაც ათასობით თვითდასაქმებული ყოველდღიურად არღვევს საკუთარ უფლებებს არსებობის გასაგრძელებლად.

კორპორატიული სოციალური პასუხისმგებლობა (CSR) არის ბიზნესის ვალდებულება, რომელიც თავისი საქმიანობის პარალელურად ვალდებულია გარემოსდაცვით და სოციალურ საკითხებზე იზრუნოს. მას საფუძველი XX საუკუნის შუა ხანებში ჩაეყარა.

დღესდღეობით, ბიზნესი, რომელიც კორპორატიულ პასუხისმგებლობას იღებს, ვალდებულების ფარგლებში უნდა უზრუნველყოფდეს, რომ მისი საქმიანობა იყოს ეკონომიკურ, სოციალურ და გარემოსდაცვით პრობლემებზე ორიენტირებული და მხარს უჭერდეს ადგილობრივ თემებს განვითარებაში.

გარემოსდაცვითი ვალდებულებები — ქაღალდზე კარგი, პრაქტიკაში ნაკლებად

ბიზნესის გაფართოებული ვალდებულების ერთ-ერთი მთავარი მიმართულებაა გარემოს დაცვა. თუმცა, სპეციალისტების შეფასებით, ეკოლოგიური ვალდებულებების შესრულება საქართველოში კვლავ სუსტია. მაგალითად, უმრავლესობა მსხვილი საცალო სავაჭრო ქსელებისა აცხადებს გარემოზე ზრუნვის პრინციპებს, მაგრამ მათ მიერ რეალურად გამოყენებული შეფუთვები, ენერგოეფექტურობის სტანდარტები და ნარჩენების მართვა ხშირად არ შეესაბამება ამ დაპირებებს.

კორპორატიული „კეთილშობილება“ vs. რეალური ნაგავი: როცა CSR არის მხოლოდ პიარის სუნამო

თქვენი „გაფართოებული ვალდებულება“ მხოლოდ გაფართოებული პიარია?

თანამედროვე ქართული ბიზნესი დიდწილად გასცდა მოგების მიღების მოძველებულ ფუნქციას. ახლა ის, თითქოს, გლობალური მოთამაშეა, რომელიც პასუხს აგებს ყველაფერზე — მომავალ თაობებზე, კოსმოსზე და უსაფრთხოების საბჭოზე ერთად. ამას ეწოდება „ბიზნესის გაფართოებული ვალდებულება“, თუმცა რეალურ საქართველოში ამ კონცეფციას მხოლოდ ერთი, მარტივი სახელი აქვს: კორპორატიული სოციალური პასუხისმგებლობის (CSR) ფასადური თამაში.

ყულევის ტერმინალის მაგალითი: როცა ნარჩენი „არ არღვევს კონკრეტულ სტანდარტს“. ყველაზე უკეთ ამ ფარისევლობას ამხელს საქართველოს შავი ზღვის სანაპირო და, კონკრეტულად, ყულევის ტერმინალი.

შავი ზღვის, იგივე ყულევის, ნავთობისა და დიზელის ტერმინალი ამ რეგიონში 18 წელია მუშაობს. ფოთის მუნიციპალიტეტის ოფიციალური ვებგვერდის მიხედვით, ტერმინალს ემსახურება წინასაპორტო რკინიგზის სადგური, რომელიც ერთდროულად 180 ვაგონ-ცისტერნის მიღებას უზრუნველყოფს. დამფუძნებელთა ცნობით, ქარხანას ექნება სრული ციკლის გადამამუშავებლის ფუნქცია და ევრო 5-ის ხარისხის ბენზინსა და დიზელს გამოუშვებს.

2025 წლის აპრილში, ბაქოში გამართულ „კასპიისა და ცენტრალური აზიის ნავთობით ვაჭრობისა და ტრანსპორტის ფორუმზე“, SOCAR Midstream Operations-ის გენერალურმა დირექტორმა, ილგარ ალიზადემ, დააანონსა ტერმინალის მასშტაბური გაფართოების პროექტი — დაგეგმილია ოთხი ახალი საცავის მშენებლობა, რომელთა მოცულობა 500 000 კუბურ მეტრს მიაღწევს.

გარდა ამისა, სატრანსპორტო დერეფნის კვლევის ცენტრის ინფორმაციით, ტერმინალის ინფრასტრუქტურის გაფართოების პარალელურად იგეგმება ტვირთბრუნვის 4 მილიონ ტონამდე გაზრდა.

თუმცა, იმავე ტემპით, როგორც ტერმინალი ფართოვდება, იზრდება მიმდებარედ მცხოვრები ადგილობრივი მოსახლეობის პრობლემების ნუსხა. ამასთან, არ არსებობს საჯაროდ გამოცხადებული სტრატეგია, რომელიც ამ გამოწვევებს პასუხობს. ადგილობრივების საცხოვრებელ გარემოზე, ინფრასტრუქტურასა და უსაფრთხოებაზე მზარდი ზემოქმედების ფონზე, არც მუნიციპალიტეტს და არც კომპანიას ამ დროისთვის პრობლემების მოსაგვარებელი კონკრეტული გეგმა არ აქვთ.

რა ხდება რეალობაში?

ზიანი ეკოსისტემას — გრანდიოზული ტერმინალი, რომელიც უზრუნველყოფს მნიშვნელოვან შემოსავალს, ამავე დროს კოლოსალურ ზემოქმედებას ახდენს სანაპირო ზოლზე, ჰაერსა და წყალზე. კანონი შეიძლება იცავდეს ბიზნესს, მაგრამ ადგილობრივი თემი და გარემო დაუცველი რჩება.

„გაფართოებული“ ვალდებულება პრაქტიკაში — თუ კომპანიას მართლა აინტერესებს „მომავალი თაობები“, რატომ ხდება, რომ ხშირად სწორედ ასეთი მსხვილი ობიექტების გარშემო მცხოვრები მოსახლეობა გარემოსდაცვითი პრობლემების მუდმივი მძევალი ხდება?

ეს არ არის მხოლოდ ყულევა — ეს არის სისტემა. ბიზნესი ახმაურებს CSR-ს, როცა სკოლას 5 კომპიუტერს ჩუქნის, მაგრამ დუმს, როცა ტონობით ნარჩენს უშვებს ბუნებაში.

რა არის სწორი?

ბიზნესის მთავარი კითხვა აღარ უნდა იყოს: „რა არის ნებადართული კანონით?“ არამედ — „ვის ზიანს ვაყენებთ, როცა მხოლოდ საკუთარ მოგებაზე ვფიქრობთ?“

სანამ მსხვილი კომპანიები გარემოზე ზრუნვის პრინციპებს აცხადებენ და ამავე დროს ნარჩენების მართვა და ენერგოეფექტურობა „სუსტი“ რჩება, მათი CSR მხოლოდ პიარის სუნამოა, რომელიც ვერ ფარავს რეალური ნაგვის სუნს.

მაგალითი: იურიდიული მინიმუმის ხაფანგი

ამ საკითხის ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითი საქართველოში შეიძლება იყოს ყულევის ნავთობტერმინალი და მისი გავლენა ადგილობრივ ეკოსისტემაზე.

საქმიანობა, რომელიც დაკავშირებულია ნავთობპროდუქტების გადაზიდვასთან, ხორციელდება რეგიონში, სადაც მდებარეობს კოლხეთის ეროვნული პარკი და უნიკალური ჭარბტენიანი ტერიტორიები, რომლებიც დაცულია რამსარის კონვენციით.

რამსარის კონვენცია — ჭარბტენიანი ტერიტორიების შესახებ კონვენცია, რომელიც კოლხეთის დაცვას უზრუნველყოფს მისი საერთაშორისო მნიშვნელობის გამო.

მიუხედავად იმისა, რომ ტერმინალი, სავარაუდოდ, მოქმედებს ადგილობრივი კანონმდებლობის ფარგლებში და იხდის ყველა გადასახადს, მისი ოპერირების შედეგად:

• მუდმივი გარემოსდაცვითი რისკი — არსებობს ნავთობის დაღვრის პოტენციური საფრთხე, რამაც შეიძლება კატასტროფული ზიანი მიაყენოს უნიკალურ ბიომრავალფეროვნებას და მიგრაციული ფრინველების ჰაბიტატებს.
• ადგილობრივი ზიანის მიყენება — ტერმინალის ფიზიკური არსებობა და მასთან დაკავშირებული ინფრასტრუქტურა ცვლის ლანდშაფტს და უარყოფითად მოქმედებს ადგილობრივი თემის ცხოვრებასა და ტრადიციულ საქმიანობაზე.

ამ შემთხვევაში, ბიზნესის გაფართოებული ვალდებულება მოითხოვს, რომ კომპანიამ არ დაკმაყოფილდეს მხოლოდ იურიდიული მინიმუმით, არამედ აიღოს მაქსიმალური პასუხისმგებლობა უნიკალური გარემოს შესანარჩუნებლად.